Eerste Nederlandstalige bloemlezing van Dōgen

Zoek naar jezelf en je vindt de ander. Dat is het fundamentele inzicht van de Japanse zenmeester Dōgen (1200-1253). Uit onvrede met het boeddhisme van zijn tijd ondernam hij de gevaarlijke zeereis naar China, waar hij uiteindelijk de verlichting of ultieme vrijheid ontdekte. Terug in Japan schiep hij een even weergaloos als eigenzinnig wijsgerig-literair oeuvre, dat uit talloze doorwrochte preken, gedichten en handboeken voor het kloosterleven bestaat.

Loslaten van het vastomlijnde zelf

Centraal in Dōgens denken en dichten staat het idee dat alle dingen met elkaar verbonden zijn. De hele werkelijkheid is volgens hem te vergelijken met een net dat op ieder knooppunt een stralend juweel bevat. Als je in één edelsteen kijkt, zie je alle andere. Deze verbondenheid is volgens Dōgen in de eerste plaats te ontdekken via zazen of het zitten in meditatie. Tegelijkertijd toont zij zich in de meest alledaagse handelingen, zoals het vegen van de trap of het bereiden van een maaltijd. Het komt erop neer het idee van een vastomlijnd zelf los te laten. Wie zich openstelt voor de wereld, kan verlichting als intimiteit met alle dingen vinden.

Een zilverreiger in het maanlicht is de eerste Nederlandstalige bloemlezing uit de volle breedte van Dōgens werk, gebaseerd op de late compilatie Eihei Koroku (‘De uitvoerige optekeningen van Eihei).

‘Onbelemmerd zwerven’: zo heet het eerste deel van De innerlijke geschriften, het beroemdste onderdeel van Zhuang Zi’s werk en een kerntekst binnen het taoïsme. In zeven hoofdstukken ontvouwt de filosoof een lichte, speelse en diepzinnige manier van kijken naar de wereld.

Filosofie, humor en verbeelding vloeien daarbij samen in verhalen die uitnodigen tot reflectie en verwondering. Zhuang Zi voert de lezer mee in scènes waarin de werkelijkheid steeds van gedaante wisselt: vlinders die dromen, een vis die in een vogel verandert, reizigers zonder bestemming. Het geheim van zijn aantrekkingskracht schuilt in zijn uitnodiging om de ultieme vrijheid te vinden voorbij vaste tegenstellingen als mooi en lelijk, juist en onjuist, chaos en orde, wijs en dwaas – en, niet in de laatste plaats, ikzelf en de ander.

De innerlijke geschriften weten al eeuwenlang te inspireren. Niet alleen taoïsten, maar ook (zen)boeddhisten en iedereen die zowel literaire verbeelding als filosofische diepgang waardeert.

Denken met je hart. Dat is waartoe klassieke Japanse en Chinese wijsgeren hun publiek willen uitnodigen.

In plaats van een onderscheid te maken tussen denken en voelen, gaan zij uit van de ‘hart-geest’, of het perfect samengaan van gedachten en gevoelens. Hoe gebruiken wij dat vermogen? Sluiten we ons van de wereld af of zoeken we de eindeloze verbinding met alles en iedereen?

Spiegel van hemel en aarde verkent de dimensies van de hart-geest aan de hand van de taoïst Zhuang Zi, de confucianist Mencius en de zenboeddhist Dogen Zenji. Daarnaast komen de Japanse estheticus Motoori Norinaga en de gedichten van zendichter Ryokan aan bod. Deze meesters tonen elk op hun eigen wijze hoe de mens zich kan bevrijden van vooroordelen en fixaties, die hem verhinderen om de wereld te weerspiegelen.

Met de openheid die je in jezelf vindt, neemt de ruimte voor de ander spontaan toe, want: ‘Jouw hart-geest is een spiegel; hoe meer je hem poetst, hoe meer hij schittert.’